ГЭРАЛД ЭЛЛИОТ КАЙДЭН "БҮТЭЭМЖ ТЭГЛЭСЭН ТӨРИЙН ЗАХИРГАА ГЭЖ ЮУГ ХЭЛЭХ ВЭ?"

ГЭРАЛД ЭЛЛИОТ КАЙДЭН

(Англи хэлнээ: Gerald Elliot Caiden: 1936 оны зургаадугаар сарын 6 нд Лондон хотноо мэндэлсэн) – нь Бэркли дахь Өмнөд Калифорнийн Их Сургуулийн Прайсийн нэрэмжит Бодлого, Төлөвлөлт, Хөгжлийн Сургуулийн төрийн захиргааны ухааны профессор болно.

Лондон хотноо Моррис Кайдэн, Силермэн Роза нарын гэрт мэндэлсэн. Лондонгийн Эдийн Засаг, Улс Төрийн Шинжлэх Ухааны Сургуульд харьцуулсан төрийн захиргаа судлалаар докторын зэрэг хамгаалсан. Австралийн Улсын Их Сургууль, Канбэрра Их Сургууль, Хэбрэй Их Сургуульд багшилж байсан бөгөөд 1990-ээд оны эхэн үед Дэлхийн Банк, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад зөвлөхөөр ажилласан. Кайдэн Канад, Израйль, Энэтхэг, Австралид харьцуулсан төрийн захиргаа судлал хөгжихөд томоохон хувь нэмэр оруулсан. Төрийн захиргааны шинэтгэл, захиргааны ёс зүй, захиргааны соёл, бюропатологи, бүтээмж тэглэсэн төрийн захиргааны чиглэлээр мэргэшин ажилладаг. Эдгээр чиглэлд нийтдээ томоохон хэмжээний 29 ном, 270 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл бичиж нийтлүүлсэн. Эдгээрээс “Захиргааны ёс зүй” (2003 он), “Захиргааны шинэтгэлийн эрин үе айсуй” (1991 он), “Луугийн дэвшил: Солонгосын төрийн захиргааны удирдтгал” (1991 он), “Хөгжил: өмнөтгөл” (1988 он), “Америк дахь төрийн захиргааны бүтээлийн дээжис” (1983 он), “Омбудсмены олон улсын гарын авлага” (1983 он), “Төрийн захиргаа” (1982 он), “Захиргааны шинэтгэлийн стратегиуд” (1982 он) зэргийг онцгойлон дурдаж болох байна.

Кайдэн төрийн захиргааны шинэтгэлийн салбарт голлон анхаарсан байдаг. XIX зууны шувтарга үеэс эхэлсэн төрийн захиргааны шинэтгэл Өрнөдийн орнуудад давалгаа хэлбэрээр өрнөх болсон бөгөөд түүхийн үе бүхэнд олон хэлбэрээр хөгжиж ирсэн. Орчин үед төрийн захиргааны шинэтгэлийн хүрээнд нэгдүгээрт, авлига, хоёрдугаарт, төрийн албаны эмгэг (Бюропатологи), гуравдугаарт, бүтээмж тэглэсэн төрийн захиргаа (Public Maladministration) гэх гурван цогцолбор асуудал шийдвэрлэхийг эрмэлзэх болсон. Дээрх гурван үзэгдэлд хатуу зааг тогтоох боломжгүй бөгөөд харилцан уялдаатай, хам шинжтэй байдгаараа онцлогтой болно.

Үйл ажиллагааны үр дүн муутай төрийн захиргааг юуг гэж нэрлэх, тодорхойлох тухайд эрдэмтэн судлаачдын дунд байр суурийн нэгдмэл байдал төлөвшиж чадаагүй байна. Нарийн тодорхойлолт гэхээсээ илүүтэйгээр улс орнуудын төрийн удирдлагаар жишээлж тайлбарлах хандлага хүчтэй хөгжиж байна. Энэ хүрээнд Христорффэр Хүүд, Томас Мартин, Робэрт Карачи, Уильям Пэрси нарын эрдэмтдийг нэрлэж болох байна. Харин Кайдэн авгайн хувьд дээрх судлаачдаас ялгаатай нь бүтээмж тэглэсэн төрийн захиргааг цэгцтэй онолын түвшинд судлаж боловсруулсан байдаг.

Төрийн албанд 1) нийгэм, олон нийтэд алгачлалгүй, шударга, ил тод, шуурхай үйлчлэх зорилгоо умартаж, хүн амын дундаас ирэх хүсэлтэд хойрго хандах (perversity); 2) Хүнлэг байх эрхэм чанараа алдаж өөрийн үйл ажиллагааг явцуу хүрээнд үхэглэн хамгаалах (treason); 3) Өөртөө зориулж эрх мэдэл, давуу байдал, урамшууллын тогтолцоо бий болгох (self-seeking); 4) Зөвхөн мэргэшсэн байдлаа хамгаалж, хадгалахын тулд ажил, үйл ажиллагаагаа ашиглах (cultivation of complexity and jargon); 5) Үйл ажиллагаагаа стандарт, журмын дагуу явуулахдаа ажил, үүргийн тодорхой байдлаас зайлсхийх (fear of definiteness); 6) Олон нийтийн зүгээс үйл ажиллагаанд нь хяналттай байхыг эсэргүүцэх (hatred of supervision); 7) Урьд хийсэн ажлаа хэтрүүлэн үнэлж, үйл ажиллагаагаа хэт бялганчлах хандлагатай болгох (self praise); 8) Олон нийтийн тайлагналаас ангид үйл ажиллагаагаа далд хэлбэрээр явуулахыг эрмэлзэх (secrecy); 9) Мэргэшсэн байдлыг үл хэрэгсэн, улс төрийн хандлагаар хүний нөөцийн сонголт хийх (uncreativeness); 10) Үйл ажиллагаанд нь харгис, дарангуй, итгэлгүй шинж илрэх (abuse of power); 11) Туршлагагүй, хууль тогтоомж зөрчсөн, албан тушаалын байдлаа урвуулан ашигласан, хувиа хичээсэн гэх үндэслэлээр шинэлэг үзэл бодол бүхий албан хаагчдыг хавчин гадуурхах (malignity) зэрэг арван нэгэн сөрөг шинж хам байдлаар илэрвэл төрийн удирдлагад public maladministration буюу бүтээмж тэглэсэн төрийн захиргааны тогтолцоо бүрэлдэнэ гэдгийг Кайдэн онцолсон (G. E. Caiden, What Really Is Public Maladministration? Nov.-Dec., 1991, 488).

Энэ удаад түүний «Бүтээмж тэглэсэн төрийн захиргаа» (Кайден 2017, 79-109), «Төвч байх үзэл баримтлал» (G. E. Caiden 1996) гэх хоёр өгүүллийг хэсэгчилэн монголчилж байна.

БҮТЭЭМЖ ТЭГЛЭСЭН ТӨРИЙН ЗАХИРГАА ГЭЖ ЮУГ ХЭЛЭХ ВЭ?

Оршил

Өөртөө итгэлтэй, үзэл бодолдоо үнэнч зан чанарыг миний бие эцэг, эхээсээ өвлөсөн юм. Саад тотгор тохиолдсон ч хөл дээрээ бат зогсож чадахгүй бол явах боломжгүй гэдгийг ээж маань надад ойлгуулсан хэрэг. Харин хүрээлэн буй юм, үзэгдэлд бүтээлч сэтгэхүйгээр хандаж, оюун дүгнэлт хийх чадварыг эцэг маань надад сургасан. Би бага балчираасаа л өөрийн гэсэн үзэл бодолтой, үгэндээ эзэн болдог нэгэн болж хүмүүжсэн билээ. Дайны, нүүлгэн шилжүүлэлтийн хүндхэн үед Лондон хотноо өсч, дайны дараах үеийн Англид амьдарч байсан бөгөөд чухам энэ л үед дамын наймаачин, хар зах, жүүдийн эсрэг үзэл, дүрвэгч, аймаглан устгах явдал, фашизм, бөөнөөр хорих лагерь гэх мэт үгийг анх сонсч билээ. Бүх зүйл сайн сайхан байсангүй. Заримдаа муу болно. Хүмүүс засгийн газар, улсын удирдлагын талаар байнга шүүмжилнэ. Заримдаа цаг хугацаа эгэж, соёл иргэншлийн эхэн үе рүү буцсан юм шиг бидэнд санагдах үе байлаа. Золгүй, аз муутай хүмүүс амьдралын нөхцөлөө сайжруулахын төлөө босч тэмцэх бөгөөд олон нийтийн санаа тогтворгүй байв. Тэд улсын хэргийг алдаатай удирдсан гэж засгийн газрыг буруутгах болсон юм. Ном болгоны хуудсанд нийгмийн дургүйцэл өсөн нэмэгдэж, түүнийг шийдвэрлэх арга замыг заасан мөрүүд дурайна. Нийгмийн шинжлэх ухааны эл асуудалд миний бие эртнээс татагдах болж, бүхий л амьдралынхаа туршид судалсаар ирсэн билээ.

Захиргааны ажлын чанар, төрийн албан хаагчдын боловсрол, төрийн байгууллагуудын төгөлдөршилтөд нөлөөлөх тул төрийн захиргаанд миний бие эртнээс анхаарал хандуулах болсон юм. Үүний хүрээнд түүх, улс төр, эдийн засаг, эконометрик, социологи, учир шалтгааны ухаан, шинжлэх ухааны арга, статистик, гүн ухаан зэрэг олон ухааныг судлах болсон. Лондонгийн эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны сургуульд хүний оршин ахуйн нөхцөлийг сайжруулах тэр шинэ мэдлэгийг эзэмших гэж чармайж байлаа. (…)

Бүтээмж тэглэсэн төрийн захиргаа гэж юуг хэлэх вэ?

Эхэндээ миний бие хүн төрөлхтний эсрэг чиглэгдсэн гэмт үйлдэл, аймаглан устгах явдал, төрийн албан тушаал худалдан авах болон авлига, хээл хахуультай холбоо бүхий олон утга санааг шингээлгүй ерөнхий санаагаар нэр томьёог ойлгож байв. Өмнөх нь хэтэрхий явцуу, удаах тодорхойлолт нь зарим нэгэн тохиодлыг эс тооцвол зохион байгуулалттай үйл ажиллагаанд оролцож буй хэн бүхэнд хамааруулж болохуйц хэтэрхий өргөн хүрээтэй байлаа. Соёлын өөрчлөлтийг судлах явцдаа миний бие ямар нэгэн үйл ажиллагааны мөн чанарт хамааруулан авч үзвэл түүний цэвэр хэлбэрийн талаар ярих бололцоотой юу гэж өөрөө өөрөөсөө асуух болов. (…) Ийнхүү амьдралынхаа туршид судалсан төрийн захиргааны шинэтгэл, түүнтэй хамаарал бүхий асуудлын талаар миний бие тодорхой ойлгоцтой болж хувирсан юм.

Бүтээмж тэглэсэн төрийн захиргаа (Public Maladministration) гэдэг нь хориглобол зохих зөрчил бүхий тогтолцоот ажил буюу ажилбаруудын нийлбэр цогцыг хэлнэ. Бюропатологи нь ажлын дутуу хагас гүйцэтгэлээр дамжин зохион байгуулалтын бүтцэд илрэх эмгэг юм. Авлига гэдэг нь албан үүргийн байдлаа ашиглан хэн нэгэн этгээдэд давуу байдал олгох ухамсарлагдсан болон ухамсарлагдаагүй үйлдэл мөн.

Энэ гурван үзэгдэл нь сөрөг утгаараа харилцан нэг нэгэнтэйгээ холбогдож, нэг нэгнээ баяжуулахын зэрэгцээ харилцан уялдаатай байдаг болно. Ажлын дутуу хагас гүйцэтгэл нь муугаар бодоход өмч хөрөнгө бүхий хүмүүсийн эрх ашигт бүхнийг захируулах, ингэхдээ байгууллагын зорилго, нийт нийгэмд үйлчлэх үйл ажиллагааг төрийн албаны явцуу эрх ашигт нийцүүлэх бюропатологи хөгжих таатай орчин болдог байна. Бүтээмж тэглэсэн төрийн захиргаа болон бюропатологи нь авлига хөгжих үндэс болдог. Гавьяа шагнал хэрээс хэтрэхийн цагт боломж, бололцоо бүхэн хумигдаж, нэр төр, шунаг хүсэл ёс суртахууны зарчмаас дээгүүрт үнэлэгдэнэ. Авлигын үйл ажиллагаанд өр зөөлөн хандаж, түүнийг нийгмийн амьдралын ердийн хэм хэмжээ болгохын цагт соёл устаж, хууль ёс, тогтолцоо нь бүтээмж тэглэсэн төрийн захиргаа, бюропатологийн хууль бус шинж чанарыг халхлах дэлбэн болж хувирна (G. E. Caiden, What Really Is Public Maladministration? Nov.-Dec., 1991, Gerald E. Caiden & Naomi J. Caiden 1977, Klitgaard 2014). Өөр хоорондоо харилцан хамаарал бүхий дээрх гурван зүйл нь а. Хүн амын итгэлийг алдаж, хүлээлгэд орсон; б. Хэт урт хугацааны туршид хүлээлгэд орж, тэсвэр алдрахад хүрсэн; в. Зорьсон зорилго, зорилтдоо хүрч чаддаггүй; г. Ард олны хөрөнгийг дэмий зүйлд үрсэн; д. Амьдралыг ёс суртахуунгүй, хүсэл эрмэлзэлгүй, хувиа хичээсэн өнгө төрхтэй болгосон захиргааны тогтолцоо бүрэлдэхэд нөлөөлдөг байна.

Өнгөрсөнд хориглобол зохих зөрчил бүхий тогтолцоот ажил буюу төрийн албаны ёс суртахуун, үнэлэмжийг унагасан үйлдэл болох бүтээмж тэглэсэн төрийн захиргааг хувь хүний ёс суртахуунлаг байдалтай холбон тайлбарладаг байв. Төрийн үйл хэргийг удирдахад эрхэм чадвартныг дэвшүүлэн хэрэглэснээр асуудал шийдвэрлэх бололцоотой гэж үзэж байлаа. Тэгвэл муу төрийн албан хаагч албанд орсон байлаа гэж бодвол түүнийг зөвхөн үхснийх нь  дараа л солих юм уу чөлөөлөх болж байна. Тэднийг өөр нөхцөлөөр халах юм уу чөлөөлж болохгүй гэж үү, ерөөсөө төрийн алба хүнлэг, ёс суртахуунтай горилогчийг хэрхэн ямар арга замаар олж ажлын байранд олж байршуулах вэ? Ёс суртахуунтай горилогч гэдэг асуудлыг шийдвэрлэх ердөө л нэг тал нь юм. Хуурмаг түрхэцээс гадна ёс суртахуунлаг байдлыг үгүйсгэх үйл явц, үйл ажиллагаа, зохион байгуулалт, тогтолцоо, байгууллага, шударга бус хэлцэл зэргийг багтаасан бүхэл бүтэн төрх байна. «Бюропатологи» гэх нэр томьёо энэ тохиолдолд захиргааны ялзарч буй хэсгийг төлөөлнө. Өөрөөр хэлбэл, ямар ч зохион байгуулалтын хүрээнд илэрч болох үйл ажиллагааны эмгэг юм. Ийнхүү бүтээмж тэглэсэн төрийн захиргаа нь авлига, төрийн албаны эмгэг гэх хоёр шинжийг өөртөө агуулдаг байна. Хоёр нэр томьёоны тухайд асар их тодорхойлолтууд байдаг.

Байгууллагын соёлд айдас, хүлцэнгүй байдал ноёрхож хамт олны хүрээнд хоорондын элэгсүү харилцаа алдагдсан үед бүтээмж тэглэсэн төрийн захиргаа авлига, төрийн албаны эмгэгтэй харилцан үр ашигтай холбогдож эхэлнэ (Svara 2007). (…)

Төрийн захиргааны шинэтгэл

Бүтээмж тэглэсэн төрийн захиргааг захиргааны шинэчлэгчдийн өргөн хүрээтэй оролцоо, үйл ажиллагааны явцад шийдвэрлэх бололцоотой. Ужаасан тохиолдолд байгууллагын бүтэц юм уу удирдлагыг бүхэлд нь солих хэрэгцээ ч гарч болох юм. (…) Гэхдээ анхаарал болгоомжлол хэзээд илүүдэхгүй. Сайн үйл ажиллагаа нэвтрүүлэхийг оролдохдоо зарим тохиолдолд муу бүхэнтэй хамт сайн зүйлээ устгах тохиолдол ч байна. Ялангуяа бүтэц, зохион байгуулалтын өөрчлөлт хийхэд ийм байдал хүчтэй ажиглагддаг (…)(Кайден 2017, 79-109).

ТӨРИЙН АЛБАНЫ ТӨВЧ БАЙХ ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ

Оршил.

Засгийн газар болгон зэвсэгт хүчнээ өгсөн үүрэг даалгаврыг сайнаар хэрэгжүүлж, өмнөө тавьсан зорилгоо үл умартах, доорх хүмүүстээ итгэгдэж хүндлэгдсэн, мэдлэг чадвартай, тууштай, зүтгэлтэй, шударга нэгнээр удирдахуулахыг хүсдэг. Ингэж дэлхий дахинаа хүчирхэг цэргийн хүчин бүрддэг байна; тэд орчин үеийн зэвсэг техник хэрэглэж байнгын бэлтгэл сургуулилт хийхийн зэрэгцээ дээд зэргийн хангамж эдэлдэг. Үүний хариуд тэд хэзээ ч давахгүй мэт санагдах тийм хүнд нөхцөлд алдар гавьяа амь биеэ үл хайрлан тэмцэж гайхамшигийг бүтээдэг байна. Тэд хүн чанараа гээж, араатан мэт болсон ямар ч дайсантай тэмцэхэд бэлэн байдаг. Тэд эрэлхэг дайчин байдлыг хүндэтгэнэ. Тэд эр зоргийг хүндэтгэнэ. Тэд харгис хатуу үйдлийг үл харгалзан удирдагчийнхаа өгсөн үүрэг, даалгаварт огтхон ч эргэлзэхгүй биелүүлэхийн төлөө улайран тэмцэнэ.

Үүний нэгэн адил засгийн газрыг бодлогогүй үйлдлээс ангижруулж мэргэн зөвлөгөө өгч дэмжлэг үзүүлж чадах мэдлэг чадвартай, мэргэшсэн, итгэл даахуйц иргэний алба бүрдүүлэх зайлшгүй шаардлага үүсэж байна. Харизматик удирдлагад захирагдаж, байгаа нөөц, боломжоо үр дүнтэй ашиглах ёстой ч иргэний алба нь уламжлал, шинэчлэлийг хослуулж, мэдлэг чадвартай хэн бүхэнд нээлттэй байх хэлбэрээр зохион байгуулагдана. Иргэний алба төрийн эрх мэдлийг бататган бэхжүүлж, нийгмийн тогтвортой байдлыг хангахын зэрэгцээ төрийн зорилго, зорилтыг хэрэгжүүлэхийн тулд байгаа бүхнээ шавхан ажиллах эрчтэй, идэвхтэй, итгэл даахуйц байх ёстой. Шударга бус тушаал шийдвэртэй эвлэрэшгүй байхаас гадна төрийн албаны эрх ашгийг хувь хүний юм уу засаглагч бүлэглэлийн эрх ашгаас дээгүүрт тавьж ажиллах чадвартай байх ёстой. (…)

Төвч байх үзэл санаа

Орчин үеийн үзэл санааны түүх гэгч эрт үеийн үзэл санааны үр хөврөлийн үр дүн байдаг. Энэ утгаар нь төвч байх үзэл санааг улсын сан хөмрөгийг сахиулах, хариуцуулах түшмэд хэлбэрээр тайган нарыг дэвшүүлэн хэрэглэж ирсэн олон мянган жилийн өмнөх эзэн хаадын туршлагаас эхтэй гэж үзэж болох байна. Зарим тохиолдолд төрийн итгэлт, шударгуу түшмэдийг нэг эзнээс нөгөөд, нэг улсаас өөр улсад гэх хэлбэрээр шилжүүлэн хэрэглэж байв. Өндөр мэргэшсэн дээд түшмэдийн эрүүл саруул ухаан, онч, мэргэний зөвлөгөөг хүндэтгэн үздэг байсан жишээг үр ашигтай захиргааны тогтолцоо бүхий бюрократи эзэнт гүрнүүд, тэдгээрийн ордны түүхээс мэдэж болох юм (Eisenstadt 1963). (…)

Төвч байх орчин үеийн үзэл санаа нэлээд хожуу, худалдаа, хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэр, цэрэг, улс төрийн хүрээнд институционал механизмаар дамжин томоохон хувьсгал өрнөсөнтэй холбоотойгоор XVII-XIX зууны үед Баруун Европын орнуудад мерканталист төрөөс захиргааны төрд шилжсэн цаг хугацаатай давхацан бий болжээ. Төвч байх үзэл санаа нь төрийн захиргааны шинжлэх ухааны анхны шонг татагч камералист үзэлтнүүдийн зүгээс өндрөөр үнэлж байсан засгийн газрын тусгай мэдлэг чадвар, мэргэшсэн байдал бүхий техникийн ажилтан бий болгох хэрэгцээнд тулгуурлан үүсэжээ (Albrow 1970). (…) Төвч үзэл санаа Баруун Европоос дэлхийн бусад хэсэг аажим тархаж нөлөө бүхий үзэл онол болж төлөвшсөн юм. Тэр үеэс эхлэн төрийн албаны эрхэм зорилго, нийтийн эрх ашиг, төрийн албаны ёс суртахуун/ёс зүй, хараат бус, хариуцлагатай байдалтай холбоо бүхий үзэл суртал болсон.

Төвч үзэл санаа нь төрийн албан дахь захиргааны албан тушаалыг улс төрийн албан тушаалаас тусгаарлах тэрчлэн төрийн албыг улс төржүүлэхгүй байх боломж, бололцоон дээр суурилдаг. Эдгээр нь дараах шинжийг өөртөө агуулсан загвар бий болоход хүргэжээ. Үүнд;

1.       Улс төр, бодлого захиргаанаас ангид байх ёстой. Ингэхдээ улс төрчид төрийн бодлого, шийдвэр гаргаж, төрийн албан хаагчид тэдгээрийн хэрэгжилтийг хангана;

2.       Төрийн албан хаагчдыг намын харьяалал, үзэл бодлоос нь илүүтэйгээр мэдлэг чадварт тулгуурлан албан тушаалд томилж байршуулна;

3.       Төрийн албан хаагчид нам, хөдөлгөөний аливаа үйл ажиллагаанд оролцохгүй байх;

4.       Төрийн албан хаагчид төрийн бодлого, шийдвэр, захиргааны талаар олон нийтэд хувийн үзэл бодлоо илэрхийлэхгүй байх;

5.       Төрийн албан хаагчид нь улс төрийн шийдвэр гаргах эрх бүхий хүмүүст мэргэшлийн зөвлөгөө өгөх, хариуд нь, улс төрчид төрийн албан хаагчдын хараат бус байдлыг баталгаажуулах;

6.        Төрийн албан хаагчид нь засаг төрийн эрхэнд гарсан улс төрийн хүчний мөрийн хөтөлбөр, бодлогод уялдуулж төрийн бодлого, шийдвэрийг хэрэгжүүлнэ. Ингэхдээ ажлын гүйцэтгэлийг дээд зэргээр хангаж ажиллах ёстой.

Улс төр, захиргааг тусгаарлах уг хандлага нь улс төр, засгийн газрын зорилго, нийгмийн үйл ажиллагааг захиргаа, зорилгодоо хүрэх засгийн газар, нийгмийн үйл ажиллагаанаас тусгаар авч үзэх бодолтой хэн бүхний хувьд итгэл үнэмшлийн бэлгэ тэмдэг болж хувирсан юм. (…) (G. E. Caiden 1996, 20-23)

Эх сурвалжийн жагсаалт

Albrow, M. Bureaucracy. London: Pall Mall Press, 1970.

Caiden, Geald E. "The Concept of Neutrality." In Democratization and Bureaucratic Neutrality, edited by Haile E. Asmerom & Elisa P. Reis, 20-44. New York: Macmillan Press Ltd, 1996.

Caiden, Gerald E. "What Really Is Public Maladministration?" Public Administration Review Vol. 51, no. No 6 (Nov.-Dec., 1991).

Caiden, Naomi J. "Public Budgeting amidst Uncertainty and Instability." Public Budgeting & Finance Vol. 1, no. Issue 1 (Spring 1981).

Eisenstadt, S. The Political System of Empires . New York : Pree Press , 1963.

Gerald E. Caiden & Naomi J. Caiden. "Administrative Corruption." Public Adnimisration Review Vol. 37, no. No 3 (1977): 300-309.

Klitgaard, Robert. Addressing Corruption Together. London : OECD, 2014.

Svara, J. The Ethics Primer for Public Administrators in Government and Non-profit Organizations. Sudbury, MA: Jones and Bartlett, 2007.

Кайден, Геральд Е. "И еще раз о добросовемтном управлении." International Journal of Civil Service Reform and Practice Vol. 2, no. No 1 (2017).

МЭДЭЭЛЛИЙН ЭХ СУРВАЛЖ; Н. ОТГОНБАЯР. (2019). ТӨРИЙН ЗАХИРГААНЫ ШИНЖЛЭХ УХААН; СУРАХ БИЧИГ, РЕД: Д. БҮДСҮРЭН (ДОК, ПРОФ), УБ – “УДАМ СОЁЛ” ХЭВЛЭХ ҮЙЛДВЭР, 201-210 ДАХЬ ТАЛ.

НАОМИ ЖОЙ КАЙДЭН "ТОДОРХОЙ БУС, ТОГТВОРГҮЙ ОРЧИН ДАХЬ УЛСЫН ТӨСӨВ, САНХҮҮ"

НАОМИ ЖОЙ КАЙДЭН

(Англи хэлнээ: Naomi Joy Caiden: 1939 оны нэгдүгээр сарын 1 нд Лондон хотноо мэндэлсэн) – нь Калифорнийн Улсын Их Сургуулийн улс төрийн шинжлэх ухааны профессор нэгэн. Улсын төсөв, санхүү, санхүүгийн бодлого, төрийн албаны харьцуулсан шинжилгээгээр мэргэшин ажилладаг.

Наоми Кайдэны амьдрал Англи, Австрали, Изриаль, АНУ гэсэн дөрвөн улстай шууд холбоотой. Английн Лондон хотноо еврей гэр бүлд мэндэлсэн. 1959 онд Лондонгийн Их Сургуулийг эдийн засгийн шинжлэх ухааны бакалаврын зэрэгтэй дүүргэжээ. Улмаар 1966 онд Канбэрра дахь Австралийн Улсын Их Сургуульд улс төрийн шинжлэх ухаанаар магистрын зэрэг хамгаалсан байна. Австралид байхдаа улс төрийн шинжлэх ухаанаар багшлахын зэрэгцээ Канадын бодлого, Австралийн их, дээд сургуулиудын тухай өгүүлэл нийтлүүлэх болсон. 1966 онд Изриаль улс руу шилжиж, Изриалийн Бодлого Судлалын Хүрээлэнд төрийн албаны харьцуулсан судалгаагаар мэргэшин ажиллахын зэрэгцээ Хэбрэй Их Сургууль, Хайфу Их Сургуульд багшилсан байдаг. 1968-1971 онуудад АНУ-д очиж, профессор Аарон Вилдавскитай хамтран “Буурай хөгжилтэй орнууд дахь төсөв, санхүүгийн төлөвлөлт” ном нийтлүүлжээ. 1990-ээд оны эхээр Дэлхийн Банкны Эдийн Засгийн Хөгжлийн Хүрээлэнд ажиллаж байсан туршлагатай. Наоми Ж. Кайдэн өдгөө нөхөр Гэралд Э. Кайдэны хамт АНУ-ын Калифорни муж улсын Лос-Анжелес хотноо энх тунх амьдарч байна. Энэ удаад түүний бүтээлээс дээжлэн утгачилж байна.

Ноами Кайдэн уг өгүүллийн хүрээнд хязгааргүй өсөн нэмэгдэж буй нийгмийн хэрэгцээг хязгаарлагдмал төрийн нөөцөөр хэрхэн үр дүнтэй хангах вэ гэдэгт хариулт эрэлхийлэх оролдлого хийсэн байна. Төрд итгэх итгэл суларсан, ажил, үйлчилгээний чанар муудсан, төсвийн сахилга алдагдсан, иргэн, аж ахуйн нэгж татвараа төрд төлөхийн оронд нуун дарагдуулахыг чухалчлах болсон зэрэг олон хүчин зүйлийг дурдаад үүнээс үүдэн ирээдүйд төсвийн орлогын хэмжээ аль ч улсад нэгэн адил унах төлөвтэй байгааг дурдсан байна. Гэтэл улсын төсвийн зарлага байнга өсөн нэмэгдэх хандлагатай байдаг. Ийм хүнд үед төрийн албан хаагчид, ялангуяа төсөв боловсруулагчид уламжлалт бус, шинэ аргаар улсын төсвийг бүрдүүлэх шаардлагатай. Үүний тулд төсвийн шинэчлэл хийх шаардлагатай. Юуны түрүүнд, улсын төсөв боловсруулах явц дахь тодорхойгүй, тогтворгүй байдлыг даван туулах хэрэгтэй. Зургаан төрлийн тодорхойгүй байдал улсын төсөв боловсруулах явцад үүсэж болохыг Наоми Кайдэн анхааруулсан байна.

ТОДОРХОЙ БУС, ТОГТВОРГҮЙ ОРЧИН ДАХЬ УЛСЫН ТӨСӨВ, САНХҮҮ

Сүүлийн хагас зуун жилийн туршид бидний сайн мэдэх төсөв, санхүүгийн ертөнцөд улсын салбарын эдийн засгийн онол дахь Кэйнсийн хувьсгал болон захиргааны төрийн эрчимтэй хөгжлийн үрээр хүлээгдэж байгаагүй, цоо шинэ үзэгдлүүд бий болж, чиг баримжаагүй байдал үүсэв (The world of budgeting which we had grown to know well in the past fifty years, sinse the advent Keynesian revolution in public economics and the rapid expansion of the administrative state, is fast being disoriented by new and unexpected events). Тодорхой чиглүүлэгчид устаж үгүй болов. Төсвийн тоглоомын дүрэм хурдан өөрчлөгдөж, тэр хэрээрээ үүссэн шинэ нөхцөлд дасан зохицох аргаа олж ядсан төрийн дээд тушаалын албан хаагчид чиг баримжаагаа алдаж эхэлсэн. Урт хугацааны туршид бололцоотой гэж үнэлэгдэж байсан улсын төсөв, санхүүгийн найдвартай, тогтвортой байдал эргэлзээ төрүүлэх болсон. Өөрөөр хэлбэл, найдвартай, тогтвортой байдал тодорхойгүй, тогтворгүй байдлаар солигдож байна.

Төсөв бүрдүүлэх үйл явц харьцангуй тогтвортой байна гэж үзэж болох юм. Ирээдүйн үйл ажиллагааны санхүүгийн үндэсийг хангахад чиглэгдэх тул төсөв боловсруулах үйл явц нь алс ирээдүйд олж бас гарч болох орлого, зарлагаас ихээхэн хамаардаг. Төсөв бүрдүүлэхэд урт хугацааны туршид итгэлтэй байж болохуйц хүрэх үр дүн, амжилтын тухай төсөөлөл шаардагддаг байна. Төсөвт хийгдэх жил тутмын тодотгол ойрын ирээдүйд сайн жишээ болж, үр дүн нь үнэлэгдэх, харагдах зарлагын зохицуулалт бүхий ашигтай түвшинд хүрсэн үед төсөв бүрдүүлэх үйл явц хамгийн зохистой байна.

Төсөв бүрдүүлэх сонгодог онол нь жил тутмын төсөв (Цаг хугацааны үечлэлийг тодорхойлох зорилгоор), улсын нэгдсэн төсөв (Улсын зарлагыг нэгдсэн хяналтад байлгах зорилгоор), хатуу тайлагнал (Зүй бус өөрчлөлтийг даван туулах зорилгоор), аудит (өмнөх үйл ажиллагааг нэгтгэн дүгнэх зорилгоор) гэх мэт цаг хугацааны чанд хүрээ тогтоох замаар учирч болох тодорхойгүй байдлаас сэргийлэхийг оролддог. Төсөвлөх үйл явцад төрийн санхүүд төдийлөн судлагдаагүй урьдчилан төлөвлөж, тогтворжуулах зарим нэг арга хэмжээ авах шаардлага гарахын зэрэгцээ тогтсон дүрмээр зохиогдож, тодорхойгүй байдлаас ангижрах бололцоо тэр болгон олдоод байдаггүй. Төсөв боловсруулагчид орлогоо багасгаж, зарлагаа ихэсгэх албан бус сонголтоор дамжуулан хүлээгдэж байгаагүй үр дүнгээс урьдчилан сэргийлэх арга замын эрэлхийлдэг. Төсөвт тодотгол хийх бодлого нь өөрчлөлтөд дасан зохицож, болох үйл явцыг урьдаас тааварлах бололцоо олгодог байна. Олон салбараас хангалттай хэмжээний орлого татан төвлөрүүлэх нь төсвийн найдвартай байдлыг нэмэгдүүлэх бөгөөд алдаагаа засварлах, уян хатан нөхцөлийг хангах, тодорхойгүй байдлыг даван туулах боломж олгодог.

Тодорхойгүй байдал урьд байгаагүй хэмжээгээр үүсвэрлэх болсон өнөө үед түүнээс урьдчилан сэргийлэх уламжлалт арга явуургүй болжээ. Шинж тэмдэг улам бүр илэрхий болж байна. Сүүлийн хорин жилийн хугацаанд америк долларын ханш унаж, ойрын ирээдүйд сайжрах төлөв харагдахгүй байна. Муж улс, орон нутгийн засаг захиргаа холбооны улсын татаасгүйгээр оршин тогтнох бололцоогүй болсон бөгөөд тэдний хувьд холбооны улсын татаасгүй нөхцөлд дампуурал гэсэн ганцхан зам дурайж байна. Тэдний зарим нь ёроолгүй ангалын эрмэгт тулж, дэмжлэггүй бол оршин тогтнох чадваргүй болжээ. Улсын зарлага, татварын нэмэгдлийн эсрэг тэмцэх явдал улам бүр нээлттэй, хурц хэлбэр рүү шилжиж байна. Засаг төрийн эрх мэдэлтнүүд зарцуулсан хөрөнгө нь хэрхэн үр дүнгээ өгөх хийгээд эсэргэн жилд аль салбарт хөрөнгө хаяхаа нэг жилийн төсвөөс урьдчилан харах чадваргүй болсон. Мөнгө юунд зарцуулагдсан, ард түмэн үүнээс ашиг хүртэж байгаа, эсэхэд итгэл төгс хариулт өгч чадахгүй байна.

Төсөв бүрдүүлэх үйл явц боловсруулагчдаас асар их хүчин чармайлга шаардах нарийн төвөгтэй үйл явц мөн. Харамсалтай нь, төсвийн өнөөгийн онол, практик цаг үеийн шаардлагыг хангахгүй байна. Тодорхойгүй, тогтворгүй байдлаас богино хугацаанд аль болох хурдан ангижирч чадах төсвийн шинэ онол, хандлага бидэнд шаардлагатай байна. Ингэхдээ улсын төсвийн салбар дахь өөрчлөлтөд хариулт болж чадахааргүй уламжлалт аргуудаас ангижрах хэрэгтэй.

Хувьсан өөрчлөгдөж буй орчин дахь төсөв бүрдүүлэх үйл явц

Урт хугацааны туршид улсын төсөв боловсруулах үндсэн асуудал шийдвэрлэгдсэн хэмээн үзэж байлаа. Шийдвэрлэгдээгүй үлдсэн цорын ганц асуудал нь үйлдвэрлэлийн хэмжээ, орлого, зарлагын урсгал, төрийн оролцоотой уялдуулж төсвийн хэлбэрт бага зэрэг өөрчлөлт оруулах явдал байв. Анхандаа нийгмийн хэрэгцээ хязгаарлагдмал, харин төрийн нөөц хязгааргүй гэж үзэж байлаа. Орлогоо нэмэгдүүлж, томоохон хэмжээний зарлагаа зохицуулах төрийн боломж зүйрлэшгүй их юм. Татвар бүрдүүлж, мөнгөн хөрөнгө татан төвлөрүүлэх өнөөгийн технологийн бололцоо хязгааргүй бөгөөд энэ нь нийгмийн асуудлыг захиргааны төрийн механизмаар дамжуулан шийдвэрлэх боломж олгож байна гэж үзэж байлаа. Өнөө цагт захиргааны төр байгаа нөөцийн үр дүнтэй ашиглалт юм уу татвар бүрдүүлэх тогтолцооны зохисгүй шинжийг багасгахгүйгээр нийгмийн шинэ шинэ эрэлт, хэрэгцээг хангах гэж улайрах болсон. Энэ нөхцөлд бидний хувьд төрийн нөөц хязгаарлагдмал, нийгмийн хэрэгцээ хязгааргүй гэсэн өөр хандлагыг дэмжих шаардлага үүсэж байна.

Орлогоо нэмэгдүүлэх төрийн эрх мэдлийн боломж, бололцоо онцын эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр өссөөр байна. Татвараа үлэмж хэмжээгээр өсгөн нэмэгдүүлэх бололцоо өөрөө аж үйлдвэржилт, ардчилах үйл явцын түвшингөөс хамаарч байдгийг түүх бидэнд харуулж байна. Энэ нь эдийн засгийн өндөр түвшний идэвхжил, чанартай бараа, үйлчилгээ хүргэх чадвартай төрийн захиргааны мэргэшсэн, ил тод, үр ашигтай үйлдэлд нийгмийн зүгээс итгэж буй байдал зэргээр нөхцөлдөнө.

Татвар бүрдүүлэлт дэх эргэлзээ, холимог загварын эдийн засагт төрийн эзлэх хувь дээд цэгтээ хүрдэг гэсэн болгоомжлол тэрчлэн төрийн албаны өргөжилтөд үл итгэх байдал зэрэг нь улсын орлого нэмэгдэх үе магадгүй, дуусгавар болж байгааг харуулж байна. (…) Инфляцийн дарамтын нөлөөгөөр татвар төлөгчид татвараас зайлсхийх болсон нь бодит орлого нэмэгдэхэд асуудал үүсэж байгааг харуулж байна. Хүмүүс их төлөв төрийн хяналт, татвараас зайлсхийж далд эдийн засаг бараадах болжээ.

Дээрх хүндрэлийн зэрэгцээ орлогоо нэмэгдүүлэх засгийн газрын чадварт нөлөөлөхүйц цоо шинэ, бодитой хүчин зүйл гарч ирсэн нь хэрэгжүүлэх арга хэмжээ, хүлээгдэж буй үр дүнд үл итгэх байдлаас үүдэлтэй төрийн орлогыг хязгаарлах нийгмийн тоо томшгүй оролдлого юм.

Төрийн хувьд боломжит бүх гарцыг тооцсон төсвийн хэд хэдэн боловсруулдаг байх шаардлагатай. Албан ёсны хязгаарлалт байхгүй үед ч гэсэн улс төрчид нийгмийн санаа бодлыг тооцсны үндсэн дээр инфляцийн түвшинтэй уяж зарлагын өсөлтийг хязгаарлах, төсвийг тэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд хазаарлаж байх хэрэгтэй.

Нийтийн бараа, үйлчилгээний эрэлт буурахгүй, харин ч ирээдүйд өсөх хандлагатай байна. АНУ-ын тэтгэврийн насны хүн амын эзлэх хувь өсөн нэмэгдэхийн зэрэгцээ ажиллах хүчний хомсдол бий болж тэр хэрээрээ тэтгэврийн насныханд зориулах нийгмийн зардал өсч байна. Ядуурлын асуудлыг “нэг амьсгаа”-гаар шийдвэрлэх итгэл алдарч, нөхцөл байдлын талаарх таагүй үнэлэлт нэмэгдэх болсон. Энэ асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд бүхэл бүтэн нэг үеийг элээх шаардлага тулгарч байна. Шинэ технологийн эрчимтэй хөгжил нь аюулгүй байдал, хүрээлэн буй орчныг хамгаалах судалгааны санхүүжилтэд төрөөс асар их зардал гаргахыг шаардаж байна. Нийгмийн эрэлт, хэрэгцээг зах зээлийн эдийн засгийн хүчээр хангах бололцоогүй болжээ. Захиргааны төрийн тогтолцоонд шилжих хандлага бий болж байна. Шинэ эрх зүйн хэм  хэмжээ үүсэж байна.

Ингэхлээр, эрүүл мэнд, боловсрол, нийгмийн хамгаалал, хот төлөвлөлт, гэмт хэрэгтэй тэмцэх явдал, хэрэглэгчдийн эрхийг хамгаалах гээд төрийн удирдлагын олон хүрээнд зардлын түвшинг хатуу, чанд тогтоох бололцоогүй болжээ. Батлан хамгаалах, хүрээлэн буй байгаль орчин, цагдаа, сургууль, эмнэлэг, эрүүлийг хамгаалах болон дахин мэргэшүүлэх үйл ажиллагаанд эцэс төгсгөлгүй мөнгө зарах болсон. Дээрх зорилгод зарж буй хөрөнгө нь төрийн мөнгөн хөрөнгийн санг бүхэлд нь зарцуулсан ч байдлыг дээрдүүлж үл чадах тул “хэмжээ хязгаар үл мэдэгдэх зарлага” гэж тодорхойлж болох юм.

Төрийн олон албан хаагчид хязгаарлагдмал нөөцөөр хязгааргүй өсөн нэмэгдэж буй хэрэгцээг хангахын тулд шинэ арга, зам эрэлхийлэх санхүүгийн нарийн, төвөгтэй нөхцөлд ажиллаж байна. (…) Тэд одоо хүнд сонголтын өмнө тулж иржээ. Орлого, зарлагын хэмжээг тааварлах хэцүү байгаагийн дээр эдийн засгийн асуудлаас үүдэн төсвийн төлөвлөгөө байнга өөрчлөгдөх болжээ. Хувьсан өөрчлөгдөж буй нөөц, нарийн, төвөгтэй зорилго, зорилт бүхий нөхцөлд төсөв бүрдүүлэхэд урьдын туршлага хангалтгүй байна.

Үүний зэрэгцээ нөөцийн төлөөх өрсөлдөөн засгийн газар, төрийн агентлагийн түвшинд томоохон бүлэглэлүүдийн дунд эрчимжиж байна. Урьд харьцангуй тогтвортой байсан бүлэг тарж татан буугдах юм уу үзэл бодлоо өөрчлөх нь хэвийн үзэгдэл болжээ. Төсөв боловсруулах үйл явц олон янзын эрх ашгийн уулзварт байрлаж, дүрэм журам ямагт зөрчигдөх болсон. Төсвийн төслийн талаар нэгдсэн саналд хүрч, түүнийг хэрэгжүүлэхэд ихээхэн саад учирч байна.

Эдийн засгийн тогтворгүй байдал бодит үзэгдэл болсон үед төсөв боловсруулах үйл явц үр дүнг тааварлахад боломж хомс, хянахад хүндрэлтэй төвөгтэй болж хувирдаг. Орлогын тогтворгүй байдлаас өөрсдийгөө хамгаалахын тулд төрийн албан хаагчид олон янзын төсвийн хөтөлбөр, конструктив бус арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх болсон. Эдгээр хөтөлбөрийг хүлээн авч хэрэгжүүлэх явцдаа мөнгө хаанаас гарахыг үл мэдэх учир төрийн албан хаагчид ямар нэгэн байдлаар нөхөн төлөөс болохуйц хамгаалах арга хэмжээ авдаг байна. (…) Харамсалтай нь, тэд өөрсдийгөө хамгаалах арга хэмжээ авахдаа нөөцийн хөрөнгө багасч, мэдээлэл итгэл муутай болох гэсэн бас нэг тодорхой бус байдлыг бий болгодог.

Төрийн удирдлагын янз бүрийн түвшин дэх нөөц, чиг үүргийн тогтворгүй байдал нь засгийн газрын дотоод бүтцийг ярвигтай болгохын зэрэгцээ энэ талбарт хөрөнгө хөдөлгөх боломжийг хязгаарлаж өгдөг. (…)

Дүгнэлт

Улсын төсвийн хүрээн дэх дээрх зургаан тодорхойгүй байдал, тэдгээрийг даван туулах оролдлого нь ердөө Америкийн нийгэм дэх гүн гүнзгий хямралыг илрэл төдий юм. Бид аж үйлдвэржилтийн дараах нийгмийн үеийн засгийн газрын мөн чанар, зорилгын талаар нэгдсэн ойлголтод хүрэх бололцоогүй билээ. Төрийн санхүү захиргааны төрийн ирээдүйн төлвийн талаарх маргааны төвд байх болно. Учир нь төрийн зорилгыг тооцон үзэхгүйгээр тодорхойгүй, тогтворгүй нөхцөл дэх улсын төсөв бүрдүүлэх дэгийг бий болгох боломжгүй юм. Улсын нөөцийг хэрхэн үр дүнтэй хуваарилах вэ гэдгийг өнөөдөр хүртэл төсөвт бүрэн дүүрэн тодорхойлж чадаагүй байна. Төсвийн удирдлага хэсэгчилсэн байдлаар мухардалд орж бидэнд шинж тэмдэг харуулсаар байх болно. Төсвийн тэргүүлэх чиглэлээ тодорхойлж чадаагүй байж үйл ажиллагааны хэрэгжилт, түвшингийн талаар ярилцах нь утгагүй юм. (…)

 Төрийн албан хаагчид өгүүлэлд хөндсөн ярвигтай асуудлаар бие даан шийдвэр гаргах боломжгүй. Тэд зөвхөн өөрсдөд нь олгогдсон бүрэн эрхийн хүрээнд л үр дүнтэй байх бололцоотой. Төсөв бүрдүүлэх үйл явцыг төгөлдөржүүлэхийн тулд өнөөгийн төсвийн байгууллагуудын үйл ажиллагааг шинжлэх шаардлагатай. Хүрээлэн буй орчны өөрчлөлтөд хэрхэн, яаж дасан зохицох, чиг үүргээ хэрхэн хэрэгжүүлж байгаа, үүссэн шинэ орчинд өөрийгөө авч явах чадвар хэр зэрэг байгаа, төсөв, санхүүгийн ямар аргыг түлхүү ашиглаж байна гээд олон асуудлыг энд дурдаж болох юм.

Тодорохойгүй, тогтворгүй орчинд уламжлалт чиглүүлэгчид устаж буй өнөө үед бид бүхэн улсын төсвийн салбарт шинэ, бүтээлч эхлэлийг дэмжиж байх ёстой. Улсын салбарын удирдлагад эдийн засгийг хөхиүлэн дэмжих, ашиг багатай сүйтгэлээс зайлсхийх хангалттай хөшүүрэг байхгүй байна. Бидэнд урт хугацаандаа үр дүнтэй зураглал хийж чадахуйц ажлын арга дутагдаж байна. Бид нийтийн бараа, үйлчилгээг гэрээгээр гүйцэтгэх чадвар бүхи хувийн хэвшлийн байгууллагуудын боломж, бололцоог бүрэн дүүрэн дайчилж чадахгүй байна. Бидэнд уламжлалт төсвийн үйл явцыг сайжруулахад чиглэгдсэн батлагдаж, нотлогдоггүй олон тооны онол, дүгнэлт, хэтрүүлэг л байна. Бидэнд түшмэдийн бус, нийгмийн эрх ашигт хариулт болж чадахуйц орчин үеийн технологийн боломжийг ашигласан шинэ төсвийн тогтолцоо шаардлагатай байна (N. J. Caiden, Public Budgeting amidst Uncertainty and Instability Spring 1981, 6-19).

Эх сурвалжийн жагсаалт

Caiden, Naomi J. "Public Budgeting amidst Uncertainty and Instability." Public Budgeting & Finance Vol. 1, no. Issue 1 (Spring 1981).

МЭДЭЭЛЛИЙН ЭХ СУРВАЛЖ; Н. ОТГОНБАЯР. (2019). ТӨРИЙН ЗАХИРГААНЫ ШИНЖЛЭХ УХААН; СУРАХ БИЧИГ, РЕД: Д. БҮДСҮРЭН (ДОК, ПРОФ), УБ – “УДАМ СОЁЛ” ХЭВЛЭХ ҮЙЛДВЭР, 211-219 ДАХЬ ТАЛ.

ЭРХ МЭДЭЛ ХУВААРИЛАХ ОНОЛ (SEPARATION DES POUVOIRS)

1.      Эрх мэдэл хуваарилалтын тухай ойлголт, онолын үзэл баримтлал

2.      Эрх мэдэл хуваарилалт дэлхийн орнуудад тогтсон нийтлэг жишиг

3.      Эрх мэдэл хуваарилалт Монгол улсад

Төрийн удирдлагын онолын үндсэн ойлголтуудын нэг нь төрийн эрх мэдэл хуваарилалтын зарчим юм. Төрийн эрх мэдэл хуваарилахын ач холбогдол, үр нөлөө юунд оршино вэ?

Хүн төрөлхтний түүхэнд төрт ёс бүрэлдэн бий болоод нэгэнтээ 6000 жил өнгөржээ. Энэ хугацаанд тухайн институци үр дүнтэй ажиллах асуудал нэг ч эрдэмтэн, судлаачийн анхаарлын гадна үлдэж байсангүй. Өөрөөр хэлбэл, эрх мэдэл хуваарилах зарчим нь төрийн үйл ажиллагааны үр дүнтэй шууд холбогддог гэсэн үг юм. Төрийн удирдлагад эрх мэдэл хуваарилах зарчим дараах үндсэн шалтгааны улмаас чухалчлагдах болсон. Эдгээрт:

1.      Төрийн удирдлагын үр ашиг, бүтээмжийг дээшлүүлэх:

2.      Төрийн удирдлага, зохион байгуулалтын хүртээмжийг нэмэгдүүлэх:

3.      Хүний эрх, эрх чөлөө, эрхэм чанарыг хувь хүн болон хуулийн этгээдийн дур зоргоос хамгаалах:

4.      Улс төрийн дарангуйлал тогтож, хууль бус үйлдэл, шударга бус байдал, эрх тэгш бус харьцаа нийгэмд өргөжихөөс сэргийлэх.

Тэгвэл төрийн эрх мэдэл хуваарилах зарчим гэж юуг хэлэх вэ, Онол болон зарчмын ялгаа юунд орших вэ? Төрийн бүрэн эрх, чиг үүргийг нэг хүн юм уу байгууллагад бүрэн төвлөрүүлэхгүйгээр харилцан тэнцвэртэй, нэг нэгнээсээ хараат бус, тэгсэн атлаа харилцан нэгнээ хянах адил тэнцүү субьектуудад хуваарилах, ингэснээр үр дүнтэй, хүртээмжтэй, хариуцлагатай, ил тод, нээлттэй төрийн удирдлагын зохион байгуулалтын хэлбэрийг төлөвшүүлэх түгээмэл зүй тогтлыг төрийн эрх мэдэл хуваарилах зарчим гэнэ. Өөрөөр хэлбэл, төрийн засаглал хэрхэн зохист шинжийг олох, төрийн бүрэн эрх, чиг үүргийг ямар арга замаар хариуцлагатай, нээлттэй, харилцан хяналттай болгох вэ гэдгээр дэлхийн улс орнуудад баримталж буй түгээмэл хэм хэмжээ, зүй тогтол нь төрийн эрх мэдэл хуваарилах зарчим болж байна. Тэгвэл төрийн эрх мэдэл хуваарилах зарчмыг хэрхэн сайжруулах, төгөлдөршүүлэх асуудал нь цэвэр онол юм. Дарангуйллаас ангид байхын зэрэгцээ үйл ажиллагааны өгөөж, хүртээмжийг сайжруулах хамгийн үр дүнтэй арга нь төрийн эрх мэдлийг хуваарилахад оршино. Өрнө дахинд хууль болон ард түмний төлөөлөгчдийн дуу хоолойгоор, дорно дахинд төрийн зүтгэлтний ёс суртахуунаар эрх мэдэл хязгаарлах тухай ерөнхий үзэл санаа оршиж байлаа.

Хураангуйлан хэлэхэд эрдэмтэн, мэргэдийн анхаарал сэвшээж ирсэн үндсэн асуудлын нэг нь төрийн засаглалын үр өгөөжийг сайжруулж, улс төрийн дарангуйллаас хэрхэн ангид байлгах явдал байв. Ромын гүн ухаантан Марк Туллий Цицерон «нэг хэсэг хүмүүс юм уу нэг дарангуйлагчид нийгмийн эрх мэдлийг бүхэлд нь  даатгахгүйн тулд, төрийн байгууллагын бүх албан тушаалд хүчтэй, чадалтай нэгнийг оруулахгүйн тулд төрийн эрх мэдлийг нэгдмэл бус, хуваагдмал, харилцан тэнцвэртэй байлгах хэрэгтэй» (Цицерон 1996, 21-23) хэмээн бичсэн байдаг. Төрийн эрх мэдэл хуваарилалтын механизмын чанад зорилго нь нэг хүний юм уу байгууллага, этгээдийн гарт эрх мэдэл хэт төвлөрөх үзэгдэл бий болохоос зайлсхийхэд оршино. Зайлсхийхын сайн тал нь хүний эрх, эрх чөлөө, эрхэм чанарыг нийгмийн бусармаг үйлдлээс хамгаалж, хадгалахад байдаг.

Төрийн эрх мэдэл хуваарилах зарчим хэрхэн бий болсон бэ?

Анхлан эртний Грекийн гүн ухаантан, Спарт хот улсын захирагч Ликург эрх мэдэл хуваарилалтыг нийгмийн практикт нэвтрүүлэх оролдлого хийжээ.  Юуны түрүүнд, тэрээр Спарт хот улсад эрх мэдлийн хувьд эн тэнцүү хоёр эзэн хааны засаг тогтоосон байна. Үүнээс гадна, хууль тогтоох, улсын чухал асуудлыг шийдвэрлэх бүрэн эрхийг Геруси буюу 30 хүн бүхий Өтгөсийн Зөвлөлд, албан тушаалтан томилох, төрийн үйл ажиллагааг тасралтгүй хангах эрхийг 30-аас дээш насны иргэдийг хамруулсан Ардын Хуралд тус тус хуваарилсан байна.Төрийн алба цалгардалгүй, үр дүнтэй явагдах байдалд адил тэнцүү эрх, үүрэг бүхий 5 эфороос бүрдэх байгууллага хяналт тогтооно. Ликургийн тогтоосон эрх мэдэл хуваарилалтын уг зарчим 800 орчим жил хадгалагдсан бөгөөд Спарт хот улсын хүчирхэгжилтийн үндэс болсон талаар гадны судлаачид дурдсан байдаг (Макиавелли 1910).

 Грекийн гүн ухаантан Аристотель төрийн эрх мэдэл хуваарилалтын үйл явцад анхаарч зөвлөх, гүйцэтгэх, шүүх гэсэн гурван хэсэгт ангилж болох талаар санаа дэвшүүлсэн байна. Хамгийн сайн төрийн байгуулал нь полити бөгөөд уг байгууллын олон онцлог шинжийн нэг нь эрх мэдэл хуваарилах зарчимд оршино гэдгийг онцолсон (Политика Аристотеля 1865, 281). Нийгмийн практикт Ромын эзэнт гүрний үед эрх мэдэл хуваарилах зарчим хэрэгжиж байсан. Тухайлбал, консул, сенат, комици буюу ардын хурал гэсэн гурван субьектад төрийн бүрэн эрх, чиг үүргийг хуваарилж байжээ. Нэг хүн юм уу нэг этгээдийн гарт төрийн засаглал бүхэлдээ шилжсэн тохиолдолд улсын эрх ашигт хохирол учирч, дарангуй засаг тогтдог гэдгийг судлаачид тогтоосон байдаг. Энэ жишиг эртний Ромд ч нэгэн адил байсныг дээрх баримт нутлан харуулж байна.

Төрийн эрх мэдэл хуваарилалтын зарчмыг шинэ агуулгаар хөгжүүлсэн өөр нэг эрдэмтэн бол Английн гүн ухаантан Жон Локк юм. Тэрээр 1690 онд бичсэн “Төрийн засаглалын тухай хоёр шастир” бүтээлдээ төрийн засаглал юуны түрүүнд, дур зорго, дарангуй хүсэл зоригоос ангид байх ёстойг онцолсон. Энэ хүрээнд эрх мэдэл хуваарилах зарчим хэрэгжих учиртайг сургасан байна. Харилцан нэг нэгнээ хянахын зэрэгцээ харьцангуй бие даасан шинжтэй байх нь эрх мэдэл хуваарилалтын суурь шинж юм. Тэрээр төрийн эрх мэдлийг чиг үүргээс нь хамааруулж, хууль тогтоох, холбооны, гүйцэтгэх эрх мэдэл хэмээн ангилсан байна. «Нийгэм болон түүний гишүүдийг хадгалж, хамгаалахын тулд төрийн хүчийг хэрхэн ашиглавал зохистойг заах эрх мэдлийг хууль тогтоох эрх мэдэл гэнэ» (Заиченко 1988) хэмээн Локк бичжээ. «Хүмүүс нийгэм хэмээх хамтлагт татагдаж, түүнд нэгдэн орохын чанадын зорилго нь өмч хөрөнгөө амар тайван байдлаар аюулгүй захиран зарцуулах эрмэлзэл бөгөөд үүнд хүрэх үр дүнтэй арга нь тухайн нийгэмд тогтоосон хууль цааз буюу эрх зүйн хэм хэмжээ юм. Бүхий л төр улсад түгээмэл байх хамгийн анхны, үндсэн эерэг хууль нь хууль тогтоох эрх мэдэл болно. Уг хууль тогтоох эрх мэдэл нь улс орны дээд хүч төдийгүй нийгэм хамтлагийн гарт байх ариун, хөдөлшгүй хүч юм. Хэрэв ард түмнээс сонгогдсон хууль тогтоох байгууллагын зөвшөөрөл үгүй бол, түүнийг дэмжигч эрх мэдэл, албан ёсны хууль дүрэмгүй бол ямар ч засаг байсан оршин тогтнох бололцоогүй билээ» (Тихомиров 1963) гэжээ. Локкийн дараагаар эрх мэдэл хуваарилах онолыг далайцтай хөгжүүлсэн эрдэмтэн бол Шарль Луи Секонди Монтескье болно. 1748 онд «Хуулиудын амин сүнс» зохиолдоо өөрийн үзэл санааг тодорхойлсон байна. Ялдарлан өгүүлэхэд түүний гаргасан санааны үр нөлөөгөөр эрх мэдэл хуваарилалтын зарчим дэлхийн олон улс оронд түгэн дэлгэрснийг дурдах байна. Тэгвэл Монтескье эрх мэдэл хуваарилах онолыг дараах санаагаар баяжуулж хөгжүүлсэн юм. Тухайлбал, өмнөх эрдэмтэн Локкийн үзэл санааг бодвол тэрээр эрх мэдэл хуваарилах зарчмыг илүү нарийвчилсан түвшинд гаргасан байна. «Аливаа төрд гурван хэлбэрийн эрх мэдэл оршино. Үүнд: хууль тогтоох болон олон улсын эрх зүйн асуудал эрхлэх гүйцэтгэх эрх мэдэл, иргэний эрх зүйн асуудал эрхэлсэн гүйцэтгэл эрх мэдэл байна» (Монтескьe 1955, 289) гэжээ.  Цааш нь тэрээр эрх мэдлийн гурав дахь хэлбэрийг шүүх хэмээн оночилж болох талаар дурдсан байна. Ташрамд дурдахад Францын улс төрийн зүтгэлтэн Бэнжамен Констан төрийн засаглалыг вангийн эрх мэдэл, гүйцэтгэх эрх мэдэл, байнгын төлөөллийн эрх мэдэл, олон нийтийн санаа бодлыг төлөөлөх эрх мэдэл, шүүх эрх мэдэл, орон нутгийн эрх мэдэл гэсэн тодорхой хүрээнд хуваарилж болох горимын санал гаргасан байдаг.

Эрх мэдэл хуваарилах үзэл санаа, зарчим ганц Европт бий болсон гэж үзэж болохгүй. Хятадад хүртэл өөрийн онцлогтой хөгжих болсон. Үүний томоохон жишээ нь Хятадын улс төрийн бодлоготон Сун Ятсэны үзэл болно.

Сун Янтсэн төрийн засаглалын үр өгөөж, хүртээмж, нэр хүндийг сайжруулахын тулд хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх, хяналтын болон шалгалтын гэсэн таван эрх мэдлийн хүрээнд хуваарилах учиртайг сургасан байна. Хууль тогтоох, шүүх, гүйцэтгэх эрх мэдлийн хувьд өмнөх эрдэмтдийн үзэл санааг уламжилж хөгжүүлэхийн зэрэгцээ хяналтын болон шалгалтын эрх мэдэлд ихээхэн ач холбогдол өгч, судалсан байна. Түүний үзсэнээр дурдсан хоёр эрх мэдэл нь Хятадын төрт ёсны таван мянга гаруй жилийн хөгжлийн явцад байсаар иржээ. Дундад Иргэн Улс дэлхий дахины нийтлэг жишигийг дагахын сац өөрийн орны улс төрийн уламжлалыг дагаж хяналтын болон шалгалтын эрх мэдлийг төрийн удирдлага, зохион байгуулалтын хүрээнд төлөвшүүлэх учиртай. Шалгалтын эрх мэдэл их төлөв төрийн албаны тунгалаг, ил тод байдлыг баталгаажуулдаг байна. Харин хяналтын эрх мэдэл нь гүйцэтгэх эрх мэдлийн нээлттэй, хариуцлагатай байдлыг хариуцна.

Төрийн эрх мэдэл хуваарилах зарчим, онол дэлхийн улс орнуудад хэрхэн хэрэгжсэн бэ?

Хэдийгээр өмнөх бичвэрт одоогоос олон мянган жилийн өмнө Грекийн Спарт хот улсад хэрэгжсэн гэж дурдсан боловч сонгодог утгаараа харьцангуй сүүл буюу XVIII зууны шувтарга үетэй холбогдоно. 1787 онд АНУ-ын анхны үндсэн хууль батлагдсан бөгөөд уг улс төр-эрх зүйн тунхаг бичигт төрийн эрх мэдэл хуваарилах зарчим тусгагдсан байна. Ингэхдээ эл үндсэн хуулийг гардан боловсруулсан А. Хамилтон, Ж. Мэдисон, Ж. Жэй нар төрийн эрх мэдэл хуваарилалтын сонгодог загварыг авч хэрэглэсэн байна. Эдгээр улс төрчид холбооны улс болон муж улсын гэх хоёр түвшинд дээрх асуудлыг авч үзжээ. Өөрөөр хэлбэл, Checks and balances буюу харилцан тэнцвэртэй, хяналттай байхыг чухалчилсан байна.

XIX зууны шувтарга, XX зууны эхэн гэхэд дэлхийн ихэнх улс оронд эрх мэдэл хуваарилах зарчим үндсэн хуулиар дамжин хөгжих болсон. Улс орнуудын туршлагаас  харахад засаглалын хэлбэрээс хамаарч төрийн эрх мэдлийн хуваарилалт харилцан адилгүй хэрэгжиж байна. Гэхдээ ерөнхий бөгөөд суурь үндэс нь нийтлэг байгааг дурдах хэрэгтэй. Ихэнх оронд хууль тогтоох эрх мэдлийг нийт ард түмнээс юм уу түүний үлэмжхэн хэсгийн төлөөлөл болж сонгогдсон тодорхой тооны гишүүдээс бүрдэх парламент гэх институц хадгалж байна. Харин гүйцэтгэх эрх мэдлийг засгийн газар гэх институц төлөөлж байна. Гэхдээ энэ нь засаглалын хэлбэрээс хамаарч байгааг онцлох байна. Эзэн хаан, ерөнхийлөгч, эмир, шах гэх мэтийн завсарын субьектууд гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэхэд тодорхой үүрэгтэй оролцож байна. Харин шүүх эрх мэдлийн хувьд эрх зүйн орчин харьцангуй тогтвортой болсон. Өөрөөр хэлбэл, шүүх эрх мэдлийг гагцхүү шүүх хэрэгжүүлэх бөгөөд өөр институц уг эрхийг хэрэгжүүлэх юм уу хэрэгжүүлэхээр оролдох бололцоогүй юм. Гагцхүү түүний хараат бус, хариуцлагатай байдлыг хангах асуудал хурцаар тулгамдаж байна. Гэхдээ зарим нэг оронд, тухайлбал, ойрх түүхэнд социалист гэгдэж байсан орнуудад үзэл суртлаар сууриа хийсэн угтаа бол улс төрийн байгууллага шүүх эрх мэдлийг төлөөлөн хэрэгжүүлж байсныг дурдах байна (БНМАУ, ЗСБНХУ, БНАПАУ, БНАБАУ, БНАУАУ, БНАГАУ гэх мэт).

Төрийн эрх мэдэл хуваарилах зарчим улс орон болгонд харилцан адилгүй байна. Тэдгээрийн заримаас дурдая. Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс (ХБНГУ) нь холбооны төрийн байгуулалтай. Засаглалын төрийн байгууллагын тогтолцоо нь холбооны улс болон бүс нутгийн гэх хоёр түвшинд хуваагдана. Түвшин бүрт хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлийг төлөөлөх өөрийн гэсэн байгууллага байна. Хэдийгээр тус улсын 16 бүгд найрамдах муж Бундестагт харилцан адилгүй төлөөлөлтэй байх ч тэдгээрийн статусыг холбооны улсын үндсэн хуулиар тодорхойлсон байдаг. Хууль тогтоох эрх мэдэл нь холбооны улсын Бундестаг, муж улсуудын Бундестратад хадгалагдана. Эдгээр нь хууль тогтоох болон хуулийн төсөлд санал нэмэрлэх эрх эдэлнэ. Нийт гишүүдийн гуравны хоёр нь санал нэгдсэн тохиолдолд үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах эрхтэй байдаг. Муж улсын түвшинд хууль тогтоох эрх мэдлийг Ландтаг, Бюргершафт төлөөлнө. Эдгээр нь муж улсын хэмжээнд мөрдөгдөх хууль тогтоомжийг батална.

Холбооны улсын ерөнхийлөгчийн хувьд таван жилийн хугацаагаар Бундестаг сонгоно. Дахин нэг удаа улиран сонгогдож болно. Холбооны ерөнхийлөгч нь олон улсын харилцаанд холбооны улсыг төлөөлнө. Бүрэн эрхийн хүрээнд захирамж, зарлиг туурвина. Гэхдээ ерөнхий сайд, юм уу салбарын сайдын гарын үсэг зурагдсанаар хүчин төгөлдөр мөрдөгдөнө. Холбооны ерөнхийлөгч нь холбооны улсын шүүгч, холбооны улсын төрийн албан хаагч, армийн удирдлагыг томилж, чөлөөлж огцруулна. Засгийн газрын гишүүдийг ерөнхий сайдын саналд тулгуурлан ажлаас томилж чөлөөлнө.

Холбооны улсын түвшинд гүйцэтгэх эрх мэдлийг холбооны улсын засгийн газар хэрэгжүүлнэ. Түүнийг тэргүүлэх ерөнхий сайдыг Бундестаг хэлэлцүүлэг өрнүүлэхгүйгээр ерөнхийлөгчийн санал болгосноор батална. Холбооны ерөнхий сайд нь улсын гадаад, дотоод бодлогыг эрхлэн явуулж, үүнийхээ төлөө хариуцлага хүлээнэ. Бундестагийн зүгээс засгийн газарт итгэл үл үзүүлсэн тохиолдолд ерөнхий сайдыг холбооны улсын ерөнхийлөгч томилно. Хэрэв итгэл үзүүлээгүй тохиолдолд ерөнхий сайдын саналаар 21 хоногийн дотор Бундестагийг ерөнхийлөгч тараах эрхтэй. Харин шинэ ерөнхий сайд сонгогдвол Бундестагийг тараах эрх цуцлагдана. Муж улсын түвшинд гүйцэтгэх эрх мэдлийг ерөнхий сайд юм уу бургомистр төлөөлнө.

Шүүх эрх мэдлийг гагцхүү шүүх хадгална. Холбооны улсын үндсэн хуулийн шүүх үндсэн хуулийн хрэгжилтэд хяналт тавина. Тэрчлэн дээд шүүхэд Карлсруэ хотын холбооны шүүх, Лейциг дахь холбооны захиргааны хэргийн шүүх, Мюнхен дахь холбооны санхүүгийн асуудал хариуцсан шүүх, холбооны нийгмийн асуудал хариуцсан шүүх, холбооны хөдөлмөрийн маргааныг хянан шийдвэрлэх шүүх тус тус хамаарна. Шүүх эрх мэдлийн ихэнх хэсэг нь муж улсуудад хамаарна. Холбооны шүүх нь ихэнхдээ муж улсын шүүхийн шийдвэрийг хянан үзэх, эцэслэн шийдвэрлэхэд чиглэгдэнэ.

Төрийн эрх мэдэл хуваарилалтын өөр нэг жишээ нь Энэтхэг улс билээ. Тус улсад хууль тогтоох эрх мэдлийг Ражя Сабха буюу муж улсын зөвлөл, Лок Сабха буюу ардын танхимаас бүрдэх хоёр танхимт парламент хэрэгжүүлнэ. Гүйцэтгэх эрх мэдлийг ерөнхийлөгч, дэд ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын тэргүүлсэн сайд нарын зөвлөл хариуцна. Сайд нар нь парламентын танхимын гишүүн байна. Энэтхэгт гүйцэтгэх эрх мэдэл нь хууль тогтоох эрх мэдэлдээ захирагддаг. Ерөнхий сайд, сайд нарын зөвлөл нь парламентын доод танхимын өмнө шууд хариуцлага хүлээнэ.

Энэтхэгт шүүх эрх мэдлийг гурван шатад хуваан үзэж болно. Эхэнд нь дээд шүүх байна. Удаахад нь дунд шатны, хамгийн сүүлд анхан шатны шүүх байна. Бидний сэдийн хүрээнд үзэх өөр нэг улс бол Франц юм. Францад ерөнхийлөгчийг таван жилийн хугацаагаар бүх ард түмнээс сонгодог. Ерөнхийлөгч нь үндсэн хуулийг биелэлтийн хариуцна. Үүний зэрэгцээ засаг төрийн байгууллагуудын дунд маргаан хянан шийдвэрлэгч байхын сац төрийн бодлогын залгамж чанарыг хангана. Үндэсний тусгаар тогтнол, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал, олон улсын гэрээ хэлцлийн хэрэгжилтийн баталгаа мөн. Ерөнхийлөгч бусад улстай гэрээ байгуулах, цуцлах, олон улсын гэрээнд нэгдэн орох, татгалзах эрх эдэлнэ. Засгийн газрын хуралдааныг даргална. Ерөнхий сайдыг томилох, огцруулах тухай мэдэгдэл гарснаас хойш засгийн газрын үйл ажиллагааг  зогсоох эрх эдэлнэ. Ерөнхий сайдын саналд тулгуурлан сайд нарыг томилж чөлөөлөх, иргэний болон армийн удирдлагын томилж, чөлөөлөх эрх эдэлнэ. Засгийн газрын тогтоол шийдвэрийг батламжилна. Ерөнхийлөгч нь зэвсэгт хүчний дээд ерөнхий командлагч, үндэсний аюулгүй байдлын тэргүүн мөн.

Францад гүйцэтгэх эрх мэдлийг засгийн газар төлөөлнө. Улс орны бодлого хэрэгжүүлэх, уг үйл ажиллагаанд хариуцлага үүрнэ. Хуульд заасан нөхцөлийн дагуу парламентын өмнө харицуцлага хүлээнэ. Ерөнхий сайд засгийн газрын үйл ажиллагааг удирдана. Онцгой тохиолдолд тусгай даалгавараар ерөнхийлөгчөөр засгийн газрын хуралдааныг даргалуулж болно.

Хууль тогтоох эрх мэдлийг Сенат, Улсын Хурал гэх хоёр танхим бүхий парламент хэрэгжүүлнэ. Гишүүдийн олонхын юм уу ерөнхий сайдын шаардлагаар ээлжит бус чуулганыг зарлан хуралдуулж болно. Ээлжит бус чуулганыг ерөнхийлөгч хаах юм уу нээнэ.

Шүүх эрх мэдлийн хараат бус байдлын баталгаа нь бүгд найрамдах улсын ерөнхийлөгч болно. Шүүгчийг халж солих хориотой. Францын шүүх тогтолцоо олон үе шаттай. Гэхдээ хоёр хэсэгт хувааж болно. Шүүх тогтолцоо болон захиргааны хэргийн шүүх тогтолцоо гэж байна.

Эх сурвалжийн жагсаалт

Заиченко, Г. А. Джон Локк. Москва, 1988.

Макиавелли, Н. Государь. Москва: Рипол-Классик, 1910.

Монтескьe, Ш. Избранные произведения. Москва: , 1955.

Политика Аристотеля. Перевод с греческого языка с примечаниями, с критическим исследованием о Политике Аристотеля и с двумя экскурсами, содержащими в себе учение Аристотеля о праве и воспитании Н. Скворцова, Москва , 1865.

Тихомиров, Ю. А. Власть в обществе: единство и разделение, государственном управлении. Москва, 1963.

Цицерон, М. Диалоги. Москва, 1996.

АЛЕКС ЦУКЕРМАН

Алекс Цукерман
אלכס צוקרמן
Алекс Цукерман 2011 онд
Мэндэлсэн он:	1938 он
Мэндэлсэн газар:	Франц улс, Париж хотноо
Харьяалал:	Израиль
Шинжлэх ухааны хүрээ:	Эдийн засгийн ухаан
Ажлын газар:	Тель-Авив Их Сургууль
Альма-матер:	Иерусалим дахь Еврейн Их Сургууль, Массачусэтссийн Технологийн Дээд Сургууль

Алекс Цукерман (Англи хэлнээ: Alex Cukierman; Еврей хэлнээ: ‏אלכס צוקרמן‏‎; Франц улс, Париж хотноо 1938 онд мэндэлсэн) — нь Израилийн цолгорсон эдийн засагч, Тель-Авив Их Сургуулийн эдийн засгийн ухааны тэргүүлэх профессор бөгөөд 1996-1997 онуудад Израилийн Эдийн Засгийн Холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байсан.

Цадаг намтар

Алекс нацист Германы түрэмгийлэлд орсон Париж хотноо 1938 онд мэндэлсэн. Сайтар нуугдаж чадсан учир Цукерманы гэр бүл эсэн мэнд үлджээ. Улмаар гэр бүлээрээ 1947 онд Иерусалим руу шилжсэн бөгөөд тэндээ Алекс сургууль соёлын мөр хөөсөн байна.

1960-1963 онуудад Иерусалим дахь Еврейн Их Сургуульд суралцаж, 1963 онд эдийн засаг, статистикийн ухаанаар бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. 1964-1967 онуудад суралцаж, 1967 онд мөн сургуулиас бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хүртсэн. Их сургуульд байхдаа «Economic Quarterly» сэтгүүлийн ерөнхий эрхлэгчээр ажиллаж байсан. 1968-1972 онуудад суралцаж, 1972 онд Массачусэтссийн Технологийн Дээд Сургуульд эдийн засгийн ухаанаар докторын зэрэг горилсон. Тель-Авив Их Сургуулиас ажил хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж, 1972-1976 онуудад эдийн засгийн ухааны багш, 1976-1979 онуудад ахлах багш, 1984-2006 онуудад Тель-Авив Их Сургуулийн дэргэдэх Бэглас эдийн засгийн сургуулийн профессор, 1986-1988 онуудад Тель-Авив Их Сургулийн эдийн засгийн тэнхимийн эрхлэгчээр тус тус ажиласан байна. 2006 онд мөн сургуулийн тэргүүлэх профессор болсон. 2010 оноос Гэрцли дахь Судалгааны Төвд профессороор ажиллаж байна.

1976 онд Баруун Хойдын Их Сургуульд, 1977-1978 онд Нью-Йоркийн Их Сургуульд, 1978-1979 онд Карнеги-Меллон Их Сургуульд, 1989 онд Берлины Эрх Чөлөөний Их Сургуульд, 1989-1990, 2005-2006 онд Принстоны Их Сургуульд, 1995 онд Чикаго Их Сургуульд, 2001-2002 онд Стэнфордын Их Сургуульд, 2008 онд Боннын Их Сургуульд, 2009 онд Мюнхены Их Сургуульд тус тус зочин профессороор ажилласан. Үүний зэрэгцээ 1985 онд Сант Луис дахь Холбооны Нөөцийн Банкны судалгааны хэлтэст эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1990-1992 онуудад Дэлхийн Банкны ажилтан, 1994-2003 онуудад Тилбург Их Сургуульд эрдэм шинжилгээний ажилтан, 2007 онд Европын Төв Банкинд шинжээчээр тус тус ажилласан.

1986-1987 онуудад European Economic Review сэтгүүлийн туслах эрхлэгч, 1991-2000 онуудад European Journal of Political Economy сэтгүүлийн редакцийн зөвлөлийн гишүүн, 1985-1996 онуудад Economic Inquiry сэтгүүлийн редакцийн зөвлөлийн гишүүн, 2001-2006 онуудад Эдийн Засгийн Бодлого Судалгааны Төвийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1998 онд Израилийн Банкинд эрх зүйн шинэтгэлийн хорооны гишүүн, 1996-1997 онд Изралийн Эдийн Засгийн Холбооны ерөнхийлөгч, 2011-2015 онуудад Израилийн Банкинд бодлогын хорооны гишүүн байсан.

Цукерман 1993 онд эдийн засгийн хөгжлийн асуудлаар шилдэг бүтээл туурвисан учир Тель-Авив Их Сургуулийн дэргэдэх Хөгжиж буй орнуудыг судлах Хоровиц Хүрээлэнгийн Яворын шагнал, 1995 онд Холландын шилдэг багшийн шагнал, 2009 онд Израйлийн хамгийн нөлөө бүхий эдийн засагч шагнал хүртсэн. Өдгөө Алекс Цукерман Тель-Авив хотын Рамат Хашарон дүүрэгт гурван хүүхдийн хамт энх тунх амьдарч байна.

Цукерман нийтдээ дөрвөн томоохон хэмжээний бүтээл, 100 гаруй өгүүлэл нийтлүүлсэн бөгөөд төв банкны үйл ажиллагаа, мөнгөний бодлогоор мэргэшин судалгаа хийдэг. Түүний судалгаан дотроос 1992 онд Дэлхийн Банкны судлаач Стивэн Б. Вэбб, Билин Ниапти нартай хамтран боловсруулсан төв банкны улс төрийн хараат бус байдлын индекс эрдэмтдийн зүгээс өндөр үнэлэлт авсан байдаг. 

МОНГОЛЧИЛГО ХИЙСЭН: ЭТҮГЭН ИХ СУРГУУЛИЙН БАГШ, УЛС ТӨР СУДЛААЧ, УДИРДЛАГЫН АКАДЕМИЙН ДОКТОРАНТ НЯМААГИЙН ОТГОНБАЯР